Analiza CDT-a: Crna Gora inkluzivnija nego 2006. godine, građanski model nedovoljno konsolidovan

​U susret obilježavanju 20 godina od obnove nezavisnosti, Centar za demokratsku tranziciju (CDT) i Institut Damar pokrenuli su dijalog o stvarnom karakteru crnogorskog društva. U uvodnoj analizi, direktor Instituta Damar Vuk Čađenović ukazuje na očigledan rascjep između ustavne proklamacije Crne Gore kao građanske države i društvene stvarnosti. Iako se termini poput otvorenog društva konstantno pojavljuju u partijskim programima i deklaracijama, Čađenović postavlja pitanje koliko je država zaista uspjela da suverenost utemelji u slobodnom građaninu, a ne u privilegovanim identitetskim kolektivima.

​Jedan od ključnih pokazatelja postepenog otvaranja političkog prostora je položaj žena, čije je učešće u Skupštini Crne Gore značajno poraslo. Analiza pokazuje da su kvote i institucionalni mehanizmi uspjeli da otvore vrata koja su partijska selekcija i tradicionalna politička kultura godinama držale zatvorenim, mada otpor patrijarhalnih obrazaca i dalje predstavlja ozbiljnu prepreku potpunoj ravnopravnosti. Sličan trend institucionalnog uključivanja primjetan je i kod manjinskih naroda, što je kulminiralo 2023. godine kada su manjinske liste i partije ostvarile istorijski maksimum od deset poslaničkih mandata.

​Ipak, u dokumentu se naglašava da afirmativna zastupljenost ne vodi nužno ka depolarizaciji društva. Primijećeno je da su partije plemenitu ideju afirmativne reprezentacije često pretvarale u trajnu logiku etničkog adresiranja birača, čime se od referendumske formule multietničke države prešlo ka obrascu u kojem se razlike ne amortizuju, već održavaju kao infrastruktura za političku mobilizaciju. Umjesto da identiteti budu dio građanskog okvira, oni se nerijetko koriste za etničku konsolidaciju biračkog prostora, što usporava istinsku demokratizaciju.

​Otvorenost crnogorskog društva mjerena je i kroz skalu socijalne distance, gdje rezultati pokazuju mješovitu sliku progresa i stagnacije. Dok je distanca prema Albancima i Romima značajno pala u odnosu na 2006. godinu, odnos prema LGBT osobama ostao je gotovo nepromijenjen i izrazito negativan tokom cijele dvije decenije. Čađenović zaključuje da, iako je Crna Gora danas inkluzivnije društvo nego u trenutku obnove nezavisnosti, građanski model još uvijek nije dovoljno konsolidovan da bi bio u potpunosti otporan na političke i identitetske regresije koje povremeno potresaju sistem.