CIN – CG: Predlog zakona o geološkim istraživanjima doveo u pitanje seizmičku sigurnost u Crnoj Gori

Predlog zakona o geološkim istraživanjima, koji se trenutno nalazi u skupštinskoj proceduri, podigao je veliku prašinu u stručnoj javnosti zbog potpunog izostavljanja strogih kriterijuma za geofizička ispitivanja tla. Ova ispitivanja su ključna za utvrđivanje seizmičkih parametara lokacije, što je od presudne važnosti za trusno tlo crnogorskog primorja i centralnog dijela države. Stručnjaci okupljeni oko Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) otvoreno otvaraju pitanje kako su ova pravila volšebno nestala između javne rasprave i konačnog predloga Vlade, sumnjajući da je riječ o ustupcima investitorima za buduće mega-projekte.

​Upozorenja stručne javnosti su dramatična. Predloženo rješenje Ministarstva energetike i rudarstva moglo bi imati fatalne posljedice u slučaju jakog zemljotresa. Država donosi novi zakon u trenutku kada planira velike infrastrukturne projekte i koncesije, pa olakšice koje privlače kapital istovremeno izlažu čitave gradove neuporedivo većem seizmičkom riziku. Dodatni paradoks leži u tome što se ovi koraci preduzimaju u periodu ubrzanog usaglašavanja propisa sa Evropskom unijom, dok sama Evropa upravo u ovoj oblasti uvodi sve rigoroznija pravila istraživanja tla radi seizmički sigurnog projektovanja.

​Lekcije iz prošlosti i rizik od likvifakcije

​Koliko je situacija na terenu ozbiljna, najbolje pokazuje primjer Velike plaže u Ulcinju, gdje su već najavljeni masivni investicioni projekti. Poznati geofizičar dr Branislav Glavatović objašnjava za CIN-CG da su nedavna istraživanja na ovom lokalitetu pokazala da tamošnje tlo, sastavljeno od pijeska, šljunka i mulja, ima izuzetno visok potencijal za likvifakciju. To znači da u slučaju snažnijeg zemljotresa postoji realna opasnost od takozvanog tečenja tla, što ovu zonu svrstava u red najrizičnijih prostora u zemlji.

​Ministarstvo je prvobitnu obavezu geofizičkih istraživanja modifikovalo pod pritiskom dijela učesnika javne rasprave koji su tvrdili da takve procedure poskupljuju gradnju i usporavaju investicije, naročito kod manjih objekata. Time je država ključna pitanja o tome kada su istraživanja obavezna, ko ih sprovodi i pod kojim uslovima preselila iz samog zakona u naknadne pravilnike Ministarstva. Kritičari upozoravaju da se u seizmički rizičnoj zemlji obim istraživanja ne smije određivati proizvoljno, jer evropski standard Eurokod 8 striktno zahtijeva pouzdane podatke o karakteristikama tla. Umjesto jasnih preventivnih zabrana gradnje na osjetljivim prostorima, Ministarstvo se opredijelilo za slabiji mehanizam naknadnog ukidanja odobrenja ako se problem pojavi.

​Hazard koji traje pet vjekova

​Istorijski podaci Zavoda za hidrometeorologiju i seizmologiju potvrđuju da je Crna Gora pojas visokog seizmičkog hazarda. Tokom posljednjih pet vjekova na ovom prostoru je zabilježeno više stotina hiljada zemljotresa, od kojih su mnogi imali katastrofalne posljedice. Istorija pamti seriju razornih potresa između petnaestog i sedamnaestog vijeka, uključujući onaj iz 1667. godine koji je opustošio Dubrovnik i Boku Kotorsku, kao i snažan zemljotres iz 1905. godine koji je sravnio objekte oko Skadra i Podgorice.

​Najsvježiji i najopasniji podsjetnik ipak ostaje katastrofalni zemljotres od 15. aprila 1979. godine. Sa magnitudom od 7,2 stepena po Rihteru i intenzitetom od devet stepeni Merkalijeve skale, ovaj potres je odnio 101 život u Crnoj Gori i 35 u Albaniji, ostavljajući preko 80 hiljada ljudi bez krova nad glavom. Karte istorijske seizmičnosti jasno pokazuju da je primorski pojas, sa seizmogenim zonama Ulcinja, Budve, Boke Kotorske i Skadarskog jezera, znatno aktivniji od unutrašnjosti, mada specifična odstupanja postoje i u zonama Pive, Berana i Plava.

​Potiskivanje struke pred naletom urbanizacije

​Još 1982. godine urađena je detaljna makroseizmička rejonizacija Crne Gore, kroz saradnju domaćih i regionalnih eksperata. Karta očekivanih intenziteta za povratni period od dva vijeka precizno je mapirala opasnost, predviđajući maksimalnih devet stepeni Merkalijeve skale za primorje, osam stepeni za podgoričko-danilovgradsku i beransku zonu, dok je za središnji i sjeverni dio projektovan intenzitet od sedam stepeni. Gledano dugoročno, za povratni period od 500 godina, opasnost postaje još veća, što implicira da su rijetki, ali ekstremno jaki zemljotresi realnost ovog podneblja.

​Nakon katastrofe iz 1979. godine, Crna Gora je usvojila neke od najstrožih seizmičkih propisa u Evropi, uključujući mikro-seizmičku rejonizaciju i jasna ograničenja gradnje. Međutim, ta pravila su vremenom sistematski potiskivana pred naletom agresivne urbanizacije, povećanjem spratnosti objekata i pritiskom investitora.

​Danas je seizmički rizik veći nego ikada prije. Sigurnost ne zavisi isključivo od kvaliteta same betonske konstrukcije, već primarno od karakteristika tla na kojem se gradi. Bez kvalitetnih geoloških i geofizičkih istraživanja, čak i tehnički savršeno izveden objekat može pretrpjeti potpuni kolaps na nestabilnom ili muljevitom terenu. Pored toga, prevelika gustina gradnje, minimalni razmaci među zgradama i zakrčeni pristupni putevi direktno ugrožavaju akcije spasavanja. Seizmička sigurnost zato ne smije biti tretirana kao tehnički trošak ili biznis barijera, već kao fundamentalno pitanje javne politike i opstanka, jer rizik ne nestaje time što se sakrije u labavim zakonskim tekstovima.